การตรวจอุจจาระ

การตรวจอุจจาระ (Stool examination , Stool test , Stool analysis)

คือ การตรวจสุขภาพพื้นฐานการตรวจหนึ่ง เพื่อช่วยแพทย์ในการวินิจฉัยความผิดปกติ หรือโรคในระบบทางเดินอาหาร, หรือหาสาเหตุภาวะ/โรคซีด  โดยเป็นการตรวจลักษณะอุจจาระด้วยตาเปล่า ร่วมกับการตรวจด้วยกล้องจุลทรรศน์ และการตรวจทางห้องปฏิบัติการ

การตรวจอุจจาระ เป็นการตรวจที่ง่าย ขั้นตอนการตรวจไม่ยุ่งยาก ไม่เจ็บตัว ไม่ต้องใช้เทคโนโลยีสูง จึงสามารถให้บริการได้ตั้งแต่ในคลินิก, ในสถานพยาบาลขนาดเล็ก, ไปจนถึงในโรงพยาบาลทุกระดับ, นอกจากนี้ ค่าใช้จ่ายในการตรวจยังไม่แพง และสามารถช่วยวินิจฉัยโรคพื้นฐานในระบบทางเดินอาหารได้หลายโรค เช่น ภาวะ/อาการอาหารไม่ย่อย, โรคพยาธิต่างๆของระบบทางเดินอาหาร, และสามารถตรวจได้ในคนทุกเพศและทุกวัย ตั้งแต่เด็กแรกเกิด(นิยามคำว่าเด็ก)ไปจนถึงผู้สูงอายุ, ดังนั้นจึงเหมาะที่จะเป็นการตรวจสุขภาพพื้นฐานประจำปีของทุกๆคน

การตรวจอุจจาระมีประโยชน์อย่างไร?

ประโยชน์ของการตรวจอุจจาระ: เช่น  ตรวจสุขภาพระบบทางเดินอาหาร เช่น ของกระเพาะอาหาร และ/หรือลำไส้ ตรวจหาตัวพยาธิและไข่พยาธิในระบบทางเดินอาหาร เช่น พยาธิเส้นด้าย, ฯลฯ ตรวจเพาะเชื้อว่า โรคทางเดินอาหารนั้นๆเกิดจากติดเชื้อหรือไม่ฯ และเชื้ออะไรฯ (แบคทีเรีย  โรคติดเชื้อไวรัส   โรคเชื้อรา หรือ โรคติดเชื้อปรสิต) เช่น กรณีท้องเสียโดยเฉพาะท้องเสียเป็นๆหายๆ/เรื้อรัง หรือ อาหารเป็นพิษ
ตรวจระบบการย่อย, การดูดซึมอาหาร, ของกระเพาะอาหารและลำไส้ ตรวจการมีแผลเรื้อรังในทางเดินอาหารที่ก่ออาการเลือดออกเรื้อรัง เช่น แผลในกระเพาะอาหาร/แผลเปบติค หรือแผลโรคมะเร็งในทางเดินอาหาร เช่น โรคมะเร็งลำไส้ใหญ่

ข้อบ่งชี้การตรวจอุจจาระมีอะไรบ้าง?

ข้อบ่งชี้ในการตรวจอุจจาระ: เช่น เป็นการตรวจสุขภาพประจำปี เพื่อดูสุขภาพทั่วไปของระบบทางเดินอาหาร เช่น อาจ มีไข่พยาธิเพราะหลายคนมีพยาธิโดยไม่รู้ตัว คือไม่มีอาการ, ตรวจความผิดปกติ อื่นๆ เช่น อุจจาระมีไขมันปนมากที่เป็นตัวช่วยบอกถึงภาวะของการย่อยและการดูดซึมอาหารซึ่งเป็นต้นเหตุของหลายอาการในระบบทางเดินอาหาร เช่น อาหารไม่ย่อย ท้องอืด  ท้องเฟ้อ เรอ  เมื่อมีอาการผิดปกติในเนื้อ อุจจาระ เช่น อุจจาระเป็นน้ำ เป็นก้อน หรืออุจจาระเป็นเลือด/มีมูกเลือด ทั้งนี้เพราะสามารถช่วยแพทย์ในการวินิจฉัยแยกโรคได้ เช่น โรคบิด โรคอาหารเป็นพิษ  อหิวาตกโรค หรือโรคเกี่ยวกับระบบการย่อยอาหาร  ตรวจหาตัวพยาธิหรือไข่พยาธิ เช่น พยาธิปากขอ  พยาธิเส้นด้าย  พยาธิใบไม้ตับ,  กรณีแพทย์สงสัยว่าผู้ป่วยอาจมีพยาธิในระบบทางเดินอาหาร โดยเฉพาะในเด็ก, ผู้มีอาชีพกสิกรรม ต้องการหาชนิดของเชื้อโรคและ/หรือต้องการทราบถึงประสิทธิผลของยาต่างๆโดยเฉพาะยาปฏิชีวนะ, เมื่อผู้ป่วยมีการติดเชื้อในระบบทางเดินอาหาร เช่น แบคทีเรีย โรคติดเชื้อไวรัส  โรคเชื้อรา  หรือโรคติดเชื้อปรสิต ตรวจหาภาวะมีเลือดออกในทางเดินอาหาร เช่น เมื่อผู้ป่วยมีโรคซีดโดยหาสาเหตุไม่ได้, หรือเป็นการคัดกรองหาแผลหรือโรคมะเร็งในระบบทางเดินอาหาร เช่น  มะเร็งลำไส้ใหญ่ ตรวจหาความผิดปกติของการย่อยอาหาร เพื่อวินิจฉัยหาสาเหตุของโรคที่เกี่ยวกับการย่อยและการดูดซึมอาหาร เช่น ภาวะขาดเอนไซม์แลคเตส   ภาวะแพ้นมวัว   อาการท้องเสียเรื้อรังข้อห้ามการตรวจอุจจาระมีอะไรบ้าง? ไม่มีข้อห้ามในการตรวจอุจจาระเพราะเป็นการตรวจที่ง่าย, ไม่ต้องเตรียมตัวล่วงหน้า, ไม่เจ็บตัว,  ค่าใช้จ่ายไม่แพง, ในประเทศเรา การตรวจ/ค่าตรวจจะอยู่ในทุกระบบประกันสุขภาพ

เตรียมตัวอย่างไรในการตรวจอุจจาระ?

การตรวจอุจจาระโดยทั่วไปเป็นการตรวจพื้นฐาน: คือ ตรวจดูลักษณะภายนอกของอุจจาระ,  ตรวจอุจจาระด้วยกล้องจุลทรรศน์, และ/หรือมีการตรวจทางห้องปฏิบัติการชนิดไม่ยุ่งยาก ดังได้กล่าว แล้วในหัวข้อ การตรวจอุจจาระตรวจอะไรบ้าง’ ดังนั้นจึงไม่ต้องเตรียมตัวล่วงหน้า เพียงเก็บอุจจาระที่ถ่ายตามปกติใส่ภาชนะที่ห้องปฏิบัติการมอบให้, และนำส่งฯห้องตรวจ/ห้องปฏิบัติการ

ส่วนการตรวจเฉพาะเจาะจง: อาจมีการเตรียมตัวบ้างในเรื่องที่เกี่ยวกับการกินอาหาร หรือ การกินยาต่างๆ ที่อาจรบกวนส่งผลให้ผลตรวจผิดพลาดได้ ดังนั้น เพียงหยุดยา หรืองดอาหารตามแพทย์ พยาบาลแนะนำ, ส่วนขั้นตอนอื่นๆเช่นเดียวกับการตรวจอุจจาระพื้นฐาน

ประโยชน์ของการตรวจอุจจาระ

การตรวจอุจจาระในโปรแกรมตรวจสุขภาพของโรงพยาบาลบํารุงราษฎร์เรียกว่า “Stool Exam & Occult Blood”
ซึ่งประกอบด้วยการตรวจสองอย่างหลักๆ ดังนี้

• Stool Examination - เป็นการตรวจลักษณะทั่วไปของอุจจาระ พยาธิโปรโตซัว เม็ดเลือดขาวและเม็ดเลือดแดง เพื่อช่วยในการวินิจฉัยโรคต่างๆ ที่เกี่ยวข้องกับระบบทางเดินอาหาร
• Occult Blood - เป็นการตรวจหาภาวะที่มีเลือดออกมาปนกับอุจจาระ ซึ่งพบได้ในโรคที่เกี่ยวกับความผิดปกติของกระเพาะอาหารและลําไส้ เช่น แผลในกระเพาะอาหาร มะเร็งทางเดินอาหารริดสีดวงทวาร เป็นต้น

มีขั้นตอนการตรวจอุจจาระอย่างไร?

ขั้นตอนการตรวจอุจจาระเป็นขั้นตอนง่ายๆ ถ้าต้องมีการงดอาหารและ/หรือยาบางประเภทก็ให้ปฏิบัติตามที่แพทย์พยาบาลแนะนำเท่านั้น, นอกจากนั้นคือการเก็บอุจจาระที่ถ่ายตามปกติของ เราใส่ในภาชนะที่โรงพยาบาลให้ไว้ แล้วนำส่งห้องตรวจ/ห้องปฏิบัติการภายใน 24 ชั่วโมงหลังถ่าย อุจจาระ

การเก็บอุจจาระ ให้ปฏิบัติตามคำแนะนำของแพทย์ พยาบาล หรือเจ้าหน้าที่ห้องตรวจ, ซึ่งโดยทั่วไปเทคนิคในการเก็บอุจจาระ เช่น       

1. เตรียมวัสดุที่จะป้ายเก็บอุจจาระ ซึ่งควรเป็นไม้แผ่นเล็กๆ ลักษณะคล้ายไม้พาย เช่น ไม้ไอศกรีม หรือช้อนพลาสติกที่ใช้ครั้งเดียวแล้วทิ้ง
2. ปัสสาวะก่อนให้เรียบร้อย เพื่อป้องกันการปนเปื้อนของปัสสาวะซึ่งจะส่งผลให้การตรวจ อุจจาระผิดพลาดได้
3. ไม่เก็บอุจจาระจากโถส้วม เพราะอุจจาระอาจปนน้ำในโถส้วม ที่อาจส่งผลให้ ผลการตรวจผิดพลาดได้
4. ใส่ถุงมือยาง ไม่จำเป็นต้องเป็นชนิดปลอดเชื้อ เพื่อป้องกันอุจจาระเปื้อนมือ
5. ถ่ายอุจจาระลงในแผ่น/ถาดพลาสติก หรือถุงพลาสติกที่ปากถุงกว้าง แห้งสะอาด
6. ใช้ไม้ป้ายอุจจาระ แล้วเก็บอุจจาระใส่ภาชนะที่ห้องปฏิบัติการหรือเจ้าหน้าที่ให้มา ซึ่งอาจเป็นกล่องหรือขวดที่มีฝาปิดมิดชิด, กระจายการป้ายเก็บฯให้ทั่วก้อนอุจจาระทุกจุด โดยเฉพาะจุดผิดปกติ แต่ต้องไม่เลือกเฉพาะจุดที่ผิดปกติ เพื่อเพิ่มความแม่นยำในการตรวจ, รวมกันแล้วให้ได้ปริมาณอุจจาระประมาณ “นิ้วหัวแม่มือ” ถ้าอุจจาระเป็นน้ำหรือเป็นมูกเลือดก็ให้เก็บส่วนที่ผิดปกตินั้นๆมาด้วย
7. ทั้งนี้ การเก็บปริมาณอุจจาระเมื่อเป็นการตรวจเฉพาะเจาะจง ให้เก็บในปริมาณตามคำแนะนำของแพทย์ พยาบาล หรือเจ้าหน้าที่ห้องตรวจ

ในขณะป้ายเก็บอุจจาระ ควรระวังไม่ให้มือสัมผัสกับอุจจาระ

• ปิดฝาที่เก็บอุจจาระให้สนิท, เช็ดภาชนะบรรจุอุจจาระให้สะอาด
• ถอดถุงมือ ทิ้งถุงมือ, และไม้/ช้อนป้ายอุจจาระในถุงพลาสติก, ปิดปากถุงให้แน่น, นำทิ้งในถังขยะสำหรับขยะติดเชื้อ, หลังจากนั้น ล้างมือให้สะอาดด้วยสบู่และน้ำสะอาด
• ติดชื่อนามสกุล วันที่ และเลขประจำตัวโรงพยาบาลให้ถูกต้องชัดเจนบนภาชนะเก็บ อุจจาระ
• เก็บภาชนะใส่อุจจาระในถุงพลาสติก 2 ชั้น, ปิดปากถุงทีละชั้นให้แน่นเรียบร้อย
• นำส่งเจ้าหน้าที่ห้องตรวจ ทั้งนี้อาจเก็บอุจจาระไว้ในตู้เย็นได้นาน 24 ชั่วโมงโดยให้เก็บไว้ในช่องที่ไม่ใช่ช่องเก็บอาหาร น้ำดื่ม และช่องแช่แข็ง

การตรวจอุจจาระได้ผลตรวจเมื่อไร?

เนื่องจากเป็นการตรวจที่ไม่ยุ่งยาก ทั่วไป การตรวจอุจจาระพื้นฐานจึงมักทราบผลภายใน 24 ชั่วโมง, แต่ถ้าเป็นโรงพยาบาลที่มีจำนวนผู้ป่วยต่อเจ้าหน้าที่ห้องตรวจที่น้อย อาจทราบผลตรวจได้ภายในระยะเวลา 2 - 3 ชั่วโมง

การตรวจอุจจาระมีผลข้างเคียงไหม?

ดังกล่าวแล้วว่า การตรวจอุจจาระเป็นการตรวจที่ง่ายไม่เจ็บตัว เพียงเก็บอุจจาระที่ถ่ายออก มาตามธรรมชาติของเรา, ใส่ภาชนะแล้วนำมาส่งยังห้องตรวจหรือห้องปฏิบัติการเท่านั้น, ดังนั้นจึงไม่มีอันตราย ไม่มีผลข้างเคียงใดๆทั้งสิ้น, ตรวจได้ในทุกเพศทุกวัยตั้งแต่เด็กแรกเกิดไปจนถึงผู้สูงอายุ

หลังการตรวจอุจจาระต้องปฏิบัติตนอย่างไร?

ดังกล่าวแล้วว่า การตรวจอุจจาระ คือ การเก็บอุจจาระที่ถ่ายตามปกติ ใส่ภาชนะและนำส่งห้องปฏิบัติการเท่านั้น, ดังนั้นจึงใช้ชีวิตได้ตามปกติทั้งก่อนตรวจนและหลังตรวจฯ, ไม่มีข้อต้องระวังหรือข้อจำกัดใดทั้งสิ้นในการใช้ชีวิตประจำวัน